AA le TNLA hi Kawl Ramkomh chung i hriamtlaih dohthlennak tuanbia ahhin

Dal Khatnak; Thazaang Hak Ramkhelnak (A peh)
=========
Unau Phuthum: ULA/AA, PSLF/TNLA, MNTJP/MNDAA; Unau phuthum hna hi 2015 thawk in a van lang ngaimi an si. AA le MNDAA kha cozah nih NCA minthut dingah an rak telh duh hna lo, cucaah, TNLA zong minthut duh lo in a unau pawl he fek tein a rak dir. MNDAA hi a rak tthawngttha ngaimi an si. CPB in a chuak i Kawl ralkap he kahngolnak a tuah hmasatu an si.

Cucaah, ‘Special Region 1’ tiah an rak auhnak a si. An bu chung buaibainak ruangah thazaang a rak der i 2009 ah an hmunhma zong an rak sungh. An bu chung ah rualrem tein rak um hna sehlaw UWSP le NDAA bang tthawng ngai in a dir kho mi an si ve lai i Mongla, Pangkham le Laukkai tiin aa tlai in khua an rak sa kho hnga. Atu ah, thazaang an i hrimh tthan i ralkap 3,000 hrawng an si cang. AA le TNLA zong kha a bawmhchanh hna i unau bantuk in an ttangti hna. Kum 2015 ah Kokang ram cu lak tthan dingin Kawl ralkap cu an rak tuk hna nain an la kho lo. Kokang cu UWSP le NDAA he an i daw, an i tlai, Tuluk he pehtlaihnak ttha an ngei.

AA le TNLA hi Kawl Ramkomh chung i hriamtlaih dohthlennak tuanbia ahhin caan tawite chungah rang taktak in a tthangmi bu pahnih an si. KIO nih an hram a domhpiak hna. MNDAA he an komh hnu ah chawva le hriamnam an van ngeih i rang taktak in an karh colh. AA ralkap hi a tlawmbik 10,000 cu an si lai, a cheu nih 20,000 an phan cang tiah an ti. TNLA ralkap hi a tlawm bik 7,000 an si lai, a cheu nih 10,000 an phan diam cang an ti.

TNLA hi a hlan ah dohthlennak a tuah bal cangmi an si, atu hi a voi hnihnak an van zuam tthanmi a si. An hruaitu pawl an zat ruangah le mipi luhthawh caan le chawva, hriamnam an ngeih caan aa ton ruangah atu bantuk in an tthawnnak a si. AA cu mi khua le ram ah thazaang a sermi an si. Hi ti thazaang an ser khawhmi hi pakhatnak ah Rohingya buainak ruangah a si. Pahnihnak ah, siangpahrang a ngei balmi miphun an si bantuk in hruaitu ttha an ngeih le cang ka in miphun cawlcanghnak a chuakmi ruangah a si. Pathumnak le a biapi cemmi cu hruaitu ttha an ngeih khi a si.

Tuluk ramri in Vai ramri tiang hriamnam a thawngthawng in phorh khawh timi hi a fawi bak lomi a si. India le Bangladesh ramri ah ralkap a thawngthawng in an cawm khawhmi cu an men hrimhrim lo tinak a si. Kawl ralkap he caan saupi ral an tu khawhmi le AA kong kha vawleicung ram vialte nih theih dingin an tuah khawhmi cu an za bak ko.
Hi unau phuthum kong hi chimh chung awk a har ngai rih.

Kawl ralkap nih cun an cihmih lawlaw dingin thuat khawh an i zuam ko lai, a bik in AA hi an thuat lai. Hi hnu kum khat/hnih hrawng an in khawh rih ahcun bargaining power an ngei ngai te lai. Arakan cu ramdang tawlrelpiaknak (international intervention) hna a um sual ahcun phun dangpi a si khomi a si. MNDAA le TNLA cu UWSP he an kawp kho men.

NMSP/MNLA, KNPP/KA, CNF/CNA; Mon hi Kawl cozah sinah hriam a ap bal cangmi an si ve. NMSP hi an van ser tthanmi a si. An rak tthawngttha ngai ve nain atu ahcun Ralkap 800 hrawng lawng an ngei. Asinain, reserve cu a thong in an um ve. KNPP zong hi an rak tthawng ve nain atu ahcun ralkap 1,000 hrawng lawng an ngei. Kawl ralkap cu anmah he aa kap balmi paoh hi an upat hna, a tthawng deuhmi kha an upat deuh hna. Cu pin ah, Mon hi miphun ngan an rak si ve nak le Karenni cu zalen ram an rak si ve nak pawl ruangah upat pek cu an si ve. UWSP, KIO, KNU, RCSS pawl bantuk in bargaining power an ngei lo.

CNF/CNA hi ralkap 800 hrawng kan ngei ve. Miphun dang bantuk in kan rak thawng lo i Kawl ralkap he kan rak i kap kho tuk lo, cucaah, ralkap thazaang lei ahcun upat lo deuh kan si. Sihmanhsehlaw, ramkhel lei kan cawlcanghnak kha upat an kan pek ve. NCA minthut dingin an kan sawmnak a ruangcem cu ramkhel lei ah kan cak ruangah a si. Bargaining power ngeih kan duh ahcun CNA ah ralkap a tlawmbik 3,000 le 5,000 karlak hrawng cu ngeih a hau.

NSCN-K, PNLO/PNLA, ABSDF, ALP/ALA, LDU, ANC/AA, WNO/WNA; NSCN-K hi independence a khelmi an si i anmah tein a cawlmi an si. Ralkap 500 hrawng an ngei. An hruaitu S. S. Khaplang a thih hnu ah an chungah an buai ngai ve i an tha a der chin. PNLO/PNLA hi ralkap za li/nga an ngei. ABSDF zong ralkap za li/nga an ngei. KIO sinah an um. ALP/ALA hi AA nih an thuat hna hnu ah an tha a der ngaingai cang. LDU hi ralkap an ngei rua lo. ANC/AA hi ralkap sawm li/nga an rak ngei. KNU sinah an um. Cozah nih an chawnbia ti hna lo i zeidek an lawh cang hnga. WNO/WNA cu an hrawh cang.

Ramkhel phu pawl; USDP cozah chan ahcun Ralkap kor a phoihmi le Ralkap kor a hrukmi an rak si i an rak tluang ngai tiah ti khawh a si. NLD cozah chan tu ah, Cozah le Ralkap karlak ah zuamcawhnak tete hmuh khawh a si. Tlangcung ramkhel phu hna lak ah a tthawngtha deuhmi cu ANP le SNLD an si.

DASSK/NLD; NLD cozah hi daihnak le remnak a aupimi cozah an si bantuk in Kawl ralkap kha a lem tein lem dingin an rak zuam tiah hmuh khawh a si. Sihmanhsehlaw, Kawl ralkap zia hi lem cawk zong a si lo i an i khukkhakpah len ve ko. Kawl ralkap kha cawl kho lo dingin NLD cozah nih duhsah tein an nam ve hna: Kawl ralkap pawl i an lam tete kha an phih hna.

National Defense le Security Council (NDSC) tonnak (meeting) an tuah lo, chawkawltu pawl an lem hna, Vawlei man kha an control, vawlei tang thilri pawl laknak (tcn. Phakant) kha an control, hmawngkhu riantuannak kha kham dingin an i zuam, Tuluk zong an komh tho hna ko nain US hawile (Japan, South Korea tbk.) pawl zong an komh hna, Ralkap budget zong an control, tbk. a phunphun in an tuah.

ANP le SNLD; ANP hi Arakan Ram ah siseh, SNLD hi Shan Ram ah siseh an tthawngttha ngai ko nain cozah an ser kho lo. Cucaah, ho chuah khawh an si lo.

Thazaang Hak in kan duhmi kan hmu kho lai maw? Ram pakhat cio kha zoh hna hmanh usih. Arakan Ram cu AA an um, Kawl ralkap he an itu cuahmah ko. Kachin Ram ah KIO an um, an tthawngtha bak. Karen Ram ah KNU+ an um, an za tuk rih, Kawl ralkap nih an buai sual hna ahcun an karh chin te lai. Karenni Ram ah KNPP an um, lung a tthawng taktak mi an si. An pawngkam ummi RCSS, KNU, DKBA, PC, NMSP pawl NCA min an thut dih cang ko nain an tlaihfung cungah fekthup in an dir.

Mon Ram ah NMSP an um. Anmah tein runven khawh ding an si ve. Shan Ram ahcun EAO tampi an um. RCSS hmanh hi a fawi ti lo mi dirhmun ah an um cang. Chinram ah CNF kan um. Zeidah kan lawh lai? Arakan miphun bang ral kan tho ve lai maw? Refugee Second Wave (A Voihnihnak Ralzaam Tiluan) dah kan si sual lai?

EAO cheukhat hi kum 70 leng, cheukhat cu kum 50 leng, cheukhat cu kum 30 leng, cheukhat cu kum 10 leng tiin Kawl ralkap he ral kan rak tu cang. Aho hmanh nih Kawl ralkap hi kan tthawl kho hna lo, kan ram kha kanmah tein kan i uk khawh rih lo. UWSP lawnglawng hi an ram le an milu 80% hrawng an pen khawhmi a si. Ramkomh kongkau ahcun zei hmanh kan tuah khawhmi a um lo.

Kawl zong hi Cozah ralkap pi an si nain EAO pawl hi kan ci an kan hmit kho ve lo. An kan thuat deuhdeuh kan thawngtha deuhdeuh. AA le TNLA hi tahchunhnak tha an si. Kum nga/ruk chungah EAO ralkap 20,000 leng kan karh ko. Phun dang in kan chim ahcun, harsatnak tampi a um ko nain miphun dawtnak le hriamtlaih dohthlennak hi a ttumchuk lo tinak a si.

Raltuknak nih ramkhel thlennak a chuahpi lo caah ramkhel biaruahnak tuah usih tiah kan rak timi a si. Sihmanhsehlaw, biakhelnak in zei hmanh chuak lo dingin an kan tuah. An cauk hring pi kha pom dingin an kan chim hnawh lengmang. Mipi cozah nih cauk hring kha kan senter lai an ti nain Kawl ralkap nih an duh lo. Biakhelnak tuah awk ttha lo in raltuknak lei tu ah an kan merpi tthan lengmang. Raltuk zongah zei chuak hlah, biakhel zongah zei chuak hlah. Zeidah kan tuah kun ne lai?

Taktak kan ti ahcun, EAO pawl hi zalennak a rak khelmi lawng te kan rak si. Kan Ramkomh sining le vawleicung sining zoh in, federal phung te si ko seh kan rak timi a si. ‘Federal phung nan duh lo ahcun zalennak maw kan khel tthan ne lai?’ tiah van ti ding phun in kan um rawh. Thazaang a ngeimi lawng kha minung ah an rel ahcun thazaang maw kan ser cio ne lai? ‘Thazaang a tthawngmi kha tam deuh pek, thazaang a dermi kha tlawm deuh pek’ tiin tthenphawt ding hna a si ahcun Chin miphun cu kan lo ko lai lo maw? Thazaang kan ser hnu tu ah maw ramkhel biaruahnak cu kan peh than hnga?

Kawl ralkap nih teh, hi ti tein hun kan tuahto peng sehlaw, kum 20/30 hnu ah kan tlau/vaivuan dih te lai maw? 2008 Ralkap phunghram cu a zungzal in maw a hmunh taktak cang ko lai? Asilole, kan lung dongh hnu ah kan hmuh zat te maw kan lak te ko hnga? Kawl ralkap nih thazaang hak in maw an kan tei taktak te ko hnga?

DASSK/NLD nih teh, Kawl ralkap cu cawl kho lo dingin an tuah kho taktak lai maw? 2008 Ralkap phunghram kha Kawl ralkap paraltha pakhat nih a remh ngam te ko lai maw? Kawl ralkap nih kum tampi thawng an rak thlakmi DASSK nih Kawl ralkap kha a tongh kho ve cang lai maw?

Ramkhelnak le raltuknak cu aa tlaimi an si i an pahnih in ruah chih a hau ko. Kawl ralkap nih thazaang ramkhelnak in an celh tikah thazaang kongkau cu zeitindah kan tuaktanning a si lai? Chinram pennak le kan Ramkomh caah Chin miphun nih thlurtinh ttha kan thlak a hau. Atu bantuk i a biapit tuk lio caan ah kan khuaruahnak le kan biachahnak hi a fiang a hau, a fek a hau, a dik a hau. Zeidah kan thim hna lai? Credit: Ram Kulh Cung