Myanmar Post Election And Peace Process Thimnak Dihhni Ah Kan Daihnak Lamthluan

Ka diary: 15 November, 2020
Myanmar post election and Peace Process
Thimnak dihhnu ah kan daihnak lamthluan

Kawlram thimnak cu a dih ko cang. Teitu ah a fiangmi party cu National League for Democracy (NLD) an si. Mee an relnak kong ah buaibainak hnihkhat te te cu an um na in, teitu an sinak tiang cohlan khawhlo cu a si kho lai lo. USDP nih thimnak a dihhnu ah aa zuammi hna nih minsen an thut ding mi catlap (Form 19) nan thu lai lo tiah ram pumpi an party pawl cu bia an cah hna. A ruang cu thimnak ah kan sung ti kha va cohlang rih hlah uh tinak a si ko. Hi thil zong nih NLD nih teinak an hmuh mi hna a hnawh kho ding (challenge) ah ka hei ruat lemlo.

Cutik ah NLD nih cozah sernak ding ah ngeih a herhmi vote (phyituh hlutdaw le Amyotha Hlutdaw fonh mi Pyidaungsu Hlutdaw) leng pi khin a ngeih ca ah, an mah NLD nih cozah cu ser ding an si ko. NLD nih cozah ser timi cu Kawlram cozah nih aa ngeih mi a si lo ah a herh a ti mi Ministeries vuanci zung vialte hna lak ah Defense Ministry, Border affairs ministry, le Home affairs Ministry ti lo cu a duhmi minung le a herh bantuk in ser ding an si. Cun, states and regions vialte zong ah hlutdaw siseh, cozah siseh, cun biaceihnak zung vialte zong an mah nawl a si. Cu cu cozah nih a neih ding mi nawlngeihnak 100 ah 75 cu an mah nawl a si ti kha zapi theih cio mi cu a si ko.

Kan chimtawn mi cu Kawlram ah hin Power Centre (Nawlngeihnak) hi hmun 2 ah a um i cu hna cu NLD le ralkap kut ah a um. Phundang in kan chim a si ah cun Aung San Suu Kyi sin ah 75 a um i, Min Aung Hlaing sin ah 25 a um. A number in tuak ah cun 75 cu a uak ngai na in, 25 zong hi ka duh ve lo seh ti ah cun (Negative power) ti mi duhlonak lei nawlngeihnak a thawng ve. A bik in phunghram kan remhlai tiah cun hi hna 25 tel lo in zeihmanh remh khawh ding a um lo. Cunak in a poinak cu, 75 kan ti mi hi nawl a ngei cio mi 75 a si lo. Pakhat a si ko. 25 kan ti mi zong 25 chung ah ti khin maw tuak lai cih! 1 a si. Cu ca ah cun “absolute power” a ngei mi ASSK le MAH cung ah kan ram hi a khup a thal aa hnget ti uh sih law, kan porh tuk lem hnga lo. Vanchiat kan ti lai maw? vanthat kan ti lai dah! An mah 2 hi an “chemistry” a khat lo an ti. Asullam cu an i remlo. An i ziak ve ve lo. An lung an i tluanh chel ah hin a vun i rem mi an lo na in, a zeitin khin dik an vun i sualsam theu i, an mithmai ah khin news te hna ah panhlo ngai khin kan hmuh theu hna.

Tahchunhnak pa 2/3 ka vun chim hmanh lai. ASSK nih ralkap he riantuanti khawhnak lam hi a kawl tawn ti cu a fiang. Kapa a rak dirhmi ralkap bu a si ti hi a chim a tam ngai. Gen Aung San cu ralkap hna an pa (The father of Myanmar Armed Forces) ti hi Ne Win zong nih Tatmadaw Ni ah a rak chim bal. Than Shwe chan bel ah cun Aung San lucuang vialte cu an hloh dih. NLD chan a hung chuak ah an thar chuah than ve. A tutiang cu an thinlung a la kho rih lo.

Cun, a mah sinak le dirhmun theng in tuah a duhlem lo mi zong a tuah hlah maw tiah an zumh pah mi cu, 2017 Rakhine ram i cozah nih an tuah mi “clearance operation” Rohingja nuai 8 renglo dawi le thawlnak kong ah a si. Cunih a hun chuahpi mi ICC tazacuainak tiang zong ah amah hrim hrim The Hague khua, The Netherland tiang a va kal i, a va dirpi hna. Cuzong cu mipi nih an uar khunak sidawh pakhat a si. Cun, ralkap hrim nih President hnatlakpinak in kan tuah mi “operation” a si an ti tik ah ka khuaruah a har ngai. Hiruang ah nan theih cio bantuk in, vawlei nih ASSK cu an mawhchiat a fak ngai ngai i, an pek cia laksawng le minthatnak vialte zeimawzat an lak piak. Asina in ralkap lung a nemter kho maw? nemter kho hlei hlah.

Cun, 2019 kumdongh lei ah tlangcung hriamtlai a si ve mi AA pawl cu Terrorist group ah cozah nih President zung biachuahnak in an chiah hna. Cun, AA an dohnak ah aa tel mi ralkap hna zong upatnak cozah nih an pek hna. Counter insurgency strategy (Tapung dohnaknak ah hmual a ngeibik mi) cu “four cuts” ti a si i, cu cu a tawinak in rawl ei le din, pehtlainak, phaisa, hlathlainak (food, funding, intelligence communication) hmangin AA an doh mi hna hi zohtik ah a hmual a fak ngai ngai i, Kawl ralkap nih an doh mi ral hna lak ah ralngan an si. Ti ralkap he, van ralkap he ke ralkap hna hmang in an doh hna pin ah, ka chim cia bantuk in, rawllo le ti lo in um hna seh, i pehtlai kho lo in um hna seh, phaisa lut hlah seh, cun an tha a der lio ah va doh kha a si ko. Hi operation nih hin kan mah Laimi Paletwa lei zong a kan hnorsuan ngai ngai ca ah, mipi thong 12 renglo le Rakhine mipi IDPs (Internally Dispalced People) hi nuai 2 (200,000) hrawng an si cang. Khua 153 hrawng an hrawh, a si lo le an zam tak. Mipi tampi 295 hrawng an thi i 674 tluk hma an pu. (Myanmar Civil Society 431 nih International Peace Day September 2, 2020 nih UN Human Right Council ca an kuat mi chung in ka lak mi a si, CHRO zong minsen thu tu ah aa tel ve) Hi ruang ah Rakhine chaklei vialte hi thimnak an tuah kho lo. Tulio kan vawlei nih kan i buaipi tuk mi Covid 19 a zual saling zong ah hi operation cu an ngol lo. UN chungtuan zong nih “Global Ceasefire” tiah September thla khan a au lengmang i, Kawl ralkap zong nih UN chungtuan nawl ngai bantuk in kapkhatlei kahdaihnak cu kan ngol a si na in, Rakhine ram le teroorist pawl an cawlcanghnak hmunhma cu aa tel lai lo an ti i, an doh cuahmah ko.

Nizan nai ah Nov 12 ni ah ULA/AA nih thawng an thanh mi cu, Rakhine chaklei ah thimnak tuahpiak than ding ah ca an chuah. Cun, AA zong nih kapkhat lei kahdaihnak (unilateral ceasefire) kan tuah mi kha thla 3 kan sauh an ti. A sullam cu, hi thla 3 chung ah nan kan kah zong ah kan i kap hna lai lo ti a si. Cu cu Kawl ralkap nih a nazi chung ah bia an leh mi hna cu AA cachuahmi hnatlakpinak ah kan nih zong nih zei bantuk operations (dohnak) kan tuah ve lai lo an ti. Cun, December 31 hlan ah thimnak tuah ding an hal mi hi tuah piak hna uh tiah cozah lei cu an hei ti ve hna.

Cu le cangka in thil a hung umthan mi cu, NRPC (National Reconciliation and Peace Centre: mah hi NLD cozah nih daihnak khuakhannak ah an ser mi zung a si i, ASSK hi Chairperson a si) nih ca an chuah mi cu, tlangcung hriamtlai vialte nih tukum thimnak ah tlamtling te in kan tuah khawhnak hnga nan kan bawmh i, kan i lawm. Kan tuahkhawhlonak hmunhma zong ah daihnak a um i tuan ah thimnak kan tuah khawhnak ding ah kan i bawm cio hna lai ti ah, biatluang te in ca an chuah ve.

A ngaingai tiah cun, tuan deuh kan chim mi Rakhine ram le Shan, Kachin, Mon le Karen ram ah thimnak an tuah khawhlonak hmun ah mipi hi 1.3 million hrawng an si. Cun, hriamtlai vialte si hna seh, hriamtlai hna nih an pennak hmun ah a um mi mipi vialte hna zong hi nuai 10 (1 million) hrawng an um rih pin a, Rakhine, Chin, Kachin, Karen, Mon, Karenni IDPs hna vialte mee a pe kholo mipi hna hi nuai 5 hrawng an si. Kan chim duhmi cu, hi hna vialte hi kan ram thlennak ah aa tel kho rih lo mi mipi an si rih ti kha ka langhter duhmi cu a si.

November 04 ah President zung aiawh biachimtu Zaw Htay nih cun “National Unity Government” tuah ding phunphai biachimnak a ngei. Mi tam deuh nih an ruah mi cu NLD nih 2015 thimnak tlukin teinak an hmuh te lai lo an i theih ca ah a tu bantuk in party dang hna he fonh in cozah sernak kong ah bia an thlah chung bia a si an ti. Sihmanhsehlaw, thimnak a dih hnu ah NLD nih an vun hui dih tik zong ah cu bia te cu a tu hi a hunglang than. Ka hei ruah mi cu, Union level ah zeimaw tuanvo peknak le state level cozah zong ah tuanvo peknak te te cu cu hlan nak in tam deuh hna a si hnga maw? Cudah lo cu, nawl ngeih i a rak nuam tuk ee an ti. (ka ngeih ban ve lo ca ah ka thei lo cu mu!)

NLD party zung cachuahnak November 12 an tuah mi ah tlangcung party hna zong nan ruah bantuk in nan teilonak kong ah kan lung a tha lo ti le a ralai mi ramsernak kong ah biatak chuahin riantuan ti kan in sawm hna ti kha party 48 sin ah an kuat hna. Nithla telo le cachuah number tel lo in Party 39 kha an kuat hmasa hna i, cu hna lak ah cun August thla ah Naypyidaw ah Ralkap bawizik a rak tongtu party 7 or 8 hrawng kha an telh chih hna tik ah, cu hna cu an hnawh than hna i 48 kha an vun kuat than hna. Hnawhnam ngai in an ca chuah cu a si ko rua hih.

Cutik ah kan ruah mi cu bia vun fun pah ah cun, ralbawi zik Min Aung Hlaing nih Nov. 9 ah daihnak lamthluan kong ah ralkap lei in tuanvo a ngei tu ding Lt. General lawng te minung pa 5 min cazin an chuah i, NCA minsen thu hna he Union Accord 3 (August thla Panglong Conference nih an chuahpi mi hnatlaknak) biaruahnak kong le NCA minsen thurih hna lo mi hna bu he i ton than nak kong ah NCA minsen an thut khawh tiang hmalak ding ti a si. Hi zawn ah hin cu hlan ah terrorist tiah an rak timi hna kha an hmang ti lo.

November 12 zing ah AA nih ca an chuah i, cu ni thiam thiam ah a cunglei kachim cia bang, ralkap lei nih an leh colh hna. Thimnak kong ah. Cu ni thiam thiam ah, NRPC ca chuah siseh, NLD zung ca chuah siseh, daihnak lamthluan kong ah EAOs le EPP (Ethnic party 48) sin ah ca chuah an ngei.

Hithil nih a langhter ngai mi cu, ralkap bawizik Min Aung Hlaing le ASSK karlak ah a si lo le ralkap le NLD karlak ah zeimaw thil a um ti hi a lang i cu cu a ho lei nih dah tlangcung mi hna party an si ah hriamtlai an si ah an thinlung an lak khawh deuh hna lai ti mi kha aa zuam mi ko an lo. Khattalei cun an kan hnemh pah fawn thimnak ah ceilak kan sungh ca ah. Min Aung Hlaing hi 2021 July thla ah kum 65 a si cang ti a si. Pension a lak a hau cang. Zeidik saduhthat seh law a lo an ti.

Hawi le hna, ruah cio awk ah ka duh mi cu, kan kawlram politics ah cun power centre (nawl ngeihnak vialte) ka ti mi hi NLD le ralkap sin ah a um. Min Aung Hlaing le Aung San Suu Kyi kut ah a um. Vanchiat ah maw van that ah dik, kawl ve ve an si i an i ziak kho ve ve lo tik ah, an karlak tlangcung mi hna cu kan i tenh i a har ngai ngai. Peace process ram daihnak kong ah siseh, power politics kong zong ah siseh, an mah zangfahnak le zawnruahnak thawng in a cawlcang mi dirhmun lawng ah kan dir i, hi ram a sertu miphun le ram hna a rak si mi kan nih tlangcung mi ca ah cun, kawlram ah player (aa celhtu) kan si ve hlan lo chung poh cun an zawnruahnak le velngeihnak te kha hngak in an lung tluanh khawh kha kan rian a si rih ko lai. Tam deuh tluanh khawh le tam deuh ngah tluanhkhawhlo le ngah lo. Cun, Min Aung Hlaing zong minthatnak a petu cu kan mah laimi kan si ko khah.

Mi rang nih “Power tends to corrupt; absolute power corrupts absolutely” an ti. A sullam cu nawlngeihnak sang tuk ngeih ah hin an corrupt theu ti a si ko.

Ka ca a reltu nan cung ah kaa lawm.

Victor Biak Lian
Ottawa

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *