“Ka Lung a Fak Tuk”,

“Ka Lung a Fak Tuk”
==============
Kei hi hi bantuk Uknak ttha lo, Ralkap coup’etat hi caan thum ka phan cang. Falam State High School ah High School Final Camipuai tuah lai, March 2, 1962 ah General Ne Win nih hranhraam in U Nu kut ah Uknak a laak, aa-naa a ting. Kum 1988 Chin State People’s Council ah Thantl Township: Bual peng, Vailamtlang le Zahnak tlang aiawh ina term hnihnak Council member ka si lio, kum 1988 September thla ah ralkap ni aa-naa an ting. One party system in rak uk a si. Mizapi nih mah duhmi chimrel khawhnak, zalonnak zeihmanh a rak um lo.

Cuticun kum 2015 kan hun phan. Democracy uknak a thawtnam kan vun tep, a thawtnam hmanh tha tein kan theih hlan, a par a hung chuak pah ve cang lai, Kawlram ah Democracy uknak, zapi zalennak, chim khawh, rel khawh caan, ram nuam kan panh ve cang lai kan ti lio ah, tthancho a vun i timh ka, a par a sarh deuh rih lomi pangpar cu Ralkap nih an khiah tthan hoi. Caan thum thliahmah Kawlram uknak ralkap nih aanaa an ting le uknak ttha lo he kai tong. Kei ka chan cu chan chia bak a si. Hmur le kaa ciipbu in ka chan cu a dih ko. Kan ram le kan miphun caah fimthiamnak hman khawh lo caan, cunglei uktu nawl lawngin ram hi rak uk a rak si.

Minung kan si chan, Pathian nih vawlei ah a kan chuahter chan hi man ngei lo tluk a si kan ti ah cun kan palh hnga lo. Uktu hna hi Upadi (Law) cungah an um i, bia kaa khat an chimmi hi Upadi a rak si ko. Ram minung zawn ruat loin,
anmah pumpak ca, innchungkhar ca le an naihniam ca lawng ah rian an rak ttuan. Cucaah Cunglei Uktu hna he ai pehtlaimi hna cu chiahnak hmunhma tiang hmanh ngei lo in an rum. Duh luat, duh tlong an rak si.

Hi ralkap uknak (Military dictatorship)tang ah hin zei dang cu chim lo kan thaw hmanh fakin kan chuah ngam lo. Zan hmanh ah ihkuh thaw tein kan it thiam lo. Khualtlung cazin kan sit an ti; zantim le khuamang ah an kan hlauh i, catlap kan kawl an ti, innkil le deng tiangin an thlok.Zei maw thawngpang kan theih paoh ah palik maw an si, ralkap hme tiah kan lau. Uico inn leng kai thawng hmanh ah kan lung a tur. Hi lio caan ah palik a ttuanmi kan Laimi cheu khat hna zong nih kan Lai hawi, kan phun hawi ti an ruat lo, thlachiat ruat lo in khua an kan sak hnawh, tlaih le khih, vuak le velhmi rel cawk lo. Anmah bawmh awk ah Khuabawi a ttuanmi hna hmanh an tuk an deen hna, an vuak, an velh hna, thong an thlak hna. Dawtnak ke zawn ruahnak tel lo bak in, ram mi cu a kal in an kan lal hnawh. Ralkap sen khat nih Lai bawi an biangah an bengh hna caan kha atutiang mitthlam ah a cuang. Kawlram pumpi hi khuaci kan mui; vawlei kan zoh ah a pit, van kan zoh ah a sang an ti bang.

ralkap uk chungah keimah le ka chungkhar hrimhrim zong temtuarnak,sunghralhnak le zatlak puicimhnak phunphun kan tong. A tenau bik ah kan inn pawng ah nga kan zuatmi zanttim ah kan tidil cu an bauh, an sah i, Shwewa ngacin, ram ei nga phunphun kan zuatmi an tlaih. Meithal he an si caah zeihmanh kan rak ti ngam hna lo.

Rungtlang let ah dum Acre 15 hrawng kau kan ngei,theiphun an tling,an tlai dih cang,ralkap camp thlang te a si i, thei a hmin hlan in an fir, an lawh dih. Kan zuat satil rang le caw an kah, an ei. Atutiang ka lung a fak khunmi cu kan cawpi hnuk sur, Frisian cawpi an a hnuk kan sur cuahmahmi an rak kahmi ko kha ka lung a fak. Haanghnah, haang thei cinmi vialte an fir. An bawi le kan va chimh hna tikah kanmah lehlam thong an kan thlak hnik. Cuhlei ah kan dum thingthei phuntling kan cinmi cu kan in ting hna an ti. Compensation, rulhnak pia khat um lo in an kan chuh. Zeihmanh an tuahnak ttung lo i, theihai vialte zong anmah ciamh in an ciam. Cu lawng hlah! Ralkap cozah le mizapi cungah zei sualnak hmanh a ngei lomi keimah zong Shwebo thonginn ah kum 2 (kum hnih) an ka hreen. Ralkap cozah uknak ah keimah le ka chungkhar hi a sung bik kan si men lai. Ka lung a fak tuk.

Kum 2015 in Aung San Suu Kyi nih a vun kan hruai i, Kawlram cu Democracy Uknak phung a rim a hung nam pah cang. Prime Minister U Nu chan ah Kawlram cu South- East Asia ah ram nuam bik, ram rum bik a rak si lio caan, kan phan lai, a lonh zong kan lonh te lai ti lio ah February1,2021 ni ah Min Aung Hlaing nih aanaa a ting, coup’detat a tuah tthan tikah hnulei caan, ralkap uk lio kan rak temin ning, kan rak tuar ning kha ka vun ruat tthan. Kha bantuk caan chia, caan ttha lo, minung ti awk tlak lo, saram bantukin an rak kan zuat lio caan kha ka vun thei ttha. Tthangthar mino hna nih kanmah bantukin an vun temin ve laian vun tuar ve lai ka ruah ah, ka ngaih a chia, ka lung a fak,ka lung a rawk. ka thin zong a hung tuk. Hmailei mino hna nun ding ning, an ton te laimi thil ka ruah ah zan hmanh ah ka hngih kho lo, ka rawl ei kaa zong a thaw lo.

Kum 1962, kum 1988 lio caan ah hin Kawlram mizapi nih duh lonak a phunphun in an langhter. Ralkap uknak duh lo ruangahan pum tiang hmanh mei in ai khaang mi hmanh an rak um. Ram dang nih zei ti tal in an kan bawm hnga maw tiah kan rak i ruahchan, ram dang aw-aan lawng kan ngai. U.N.O. nih zei bia a chim hna maw ti lawng kan hngak. Ram dang nih hriamnam in an kan bawmh lo ah cun kanmah te in kan tuahmi hi cu a fufing lai lo, tlam a tling kho bal lai lo, Kawlram hi ai thleng kho bal lai lo ti hi kan rak ruat. Ram dang nih bia le holh cun an chim len ko nain, zei tipi bawmh le chanh a um lo.

Sanctions phunkip an tuah nain Kawlram mipi caah a fak chin. Uktu ralkap cu chiahnak tiang um lo in an rum. Ka cinken rihmi cu Ne Win chan lio ah lung man sung ton 33, minung hmanh nih an phur kho lo, tlanglawng in an phurh i,piah puai hmanh ah an rak piah Cu lung cu caan tlawmpal ah a lotlau.Ralkap uktu bawi hna nih an rak hlohlak ko. Ram mipi caah si lo in, anmah ralkap bawi ca tu ah a rak cang. Cu ti cun kan Kawlram cu duhsah tein a si a fak chin lengmang i, Vawlei cung ram sfak bik. Leat Developing Country (L.D. C) ram ah ai cang. South -East Asia ah ram rum bik le ram nuam bik ram cu sifak bik ram ah Ralkap nih an chiah. Ram caah an ttuan lo, anmah miaknak le anmah le sahlawh rualchan ca lawngah an ttuan. Cucaah ralkap he ai pehtlaimi,ralkap sahlawh rualchan cu Kawlram ah mi liangngan bik,mi rum bik le min thang bik ah an i chuah.

Sihmanhsehlaw, Ralkap uknak ttha lo thawktu Ne Win cu a thih ni ah ruak thlahtu minung 25 lawng an si, a thli tein an vui. A thih ni ah a ngaih achiami, a thih a tuarpitu, a fanu fapa dah ti lo, ram mi pakhat hmanh an um lo. Vawlei pumpi kan zoh tikah mizapi harnak petu, mah ca lawng a ttuanmi, mah pumpak zawn lawng a ruatmi hna cu an donghlei ai dawh lo, an donghnak a chiakha ti hi fiang tein a lang.

Atu Min Aung Hlaing nih uknak hranhram in a laakmi, Uknak a chuhmi hi phung le phai, Kawlram Uknak Phunghrampi (Constitution) he ai kalh. Aanaa ting khawhnak lam a si lo. Ram rawknak, ram cheuhmalnak…tbk..zei hmanh a um lo. Mirang holh cun, “disintergrate the Union or disintergrate national solidarity or that may cause the loss of sovereignty,” timi tuahsernak pakhat hmanh a um lo. Amah Min Aung Hlaing nih President ttuan a duh caah aanaa a tingmi a si ko. Hlan deuh lio i aa-naa tingmi hna nak in a sual deuh. President si ka duh caah aa-naa ka ting tiah fiang tein chim seh law,pa ralttha a si ti hmanh a hlawh deuh hnga. Min Aung Hlaing tuahsernak hi Kawlram caah a chiahru tuk,sual hmanh ah sual eerlet a si.

Kawlram hi a van a chia. Zeiruang ah dah a si hnga? Kawl cu Siangpahrang can duh ah a fapa nih a pa a thah,a pa nih a fapa a thah timi tuanbia a ngeimi miphun an si. Laimi cu mah tein ai ukmi, mah konglam, mah tein ai caihkhaanmi, mah konglam mah tein ai tuaktaanmi miphun kan rak si. Miphun phunkhat, miphun tling, mah ram, mah ramri, mah holh.mah nunphung te a ngeimi,miphun kan rak si. Asinain, nihin ni ah cun midang kut tang ah ther le phang in, a hman loh, a dik lo timi hngal ko na in, fialmi rian, khinhmi rian hna al ngam loin sal rian a ttuanmi, miphun ah kan hun i cang cang. Cunglei bawi nih an ka fial tiah zalong tein al ngam lo in, sal bangin kan ttuan. Sal cu a bawi le nih an fialmi rian paoh. a duh zong a duh lo zongah a ttuan a hau; alnak nawl a ngei lo. Laimi zong hlan lio Judah sal taang kan hluan ko cang ee. “Mah te a rak i ukmi miphun ve lo bang.”

Tthangthar nonawn, techin fapar hna nih kanmah bang, an hun temin lai le an si te ding ka ruah ah ka lung afak tuk,ka si a vaang, ka lung re a thei, ka ngaih a chia i, ka thin zong a hung tuk. “Thinhun nan duh ahcun Kawlram kong ruat u,” tiah an rak timi bia kha nihin ni caan ah ka ruat tthan. Hi bia hi a hmaan tuk, a dik tuk. Ralkap le palik a si lomi hna, ram minung caah cun bia roriak le bia dik taktak a si ka ti.

“Duh zoh le huat zoh ai lo,” an ti bang,mah le ram te cu kan ruat lai lo, kan tuak lai lo ti awk a ttha lo. Kan ruah deuhdeuh paoh ah kan lungfah a zual deuhdeuh. Kawlram a ummi kan unau kong kan ruah ah kan zaang an fak. A langin zei tuahpiak kho kan si lo; a hmun um zongah zei tuahpiak kho kan si lo. Kan tuah khawhmi cu Pathian sinah bawmh hal in thlacampiak lawng hi kan tuah khawhmi a si.

Civil Disobedience Movement (C.D.M) le a dang cawlcanghnak caah, kan ti khawhnak lamkip in kan bawmh hna a hau. Ram dang sinah kan harnak chim in a lamkip in bawmhnak kan hal a hau ko. Abiapi bikmi kan tuah khawhmi cu, Kawlram nih Democracy Uknak a hmuh khawh tthannak hnga, zalong tein kan tthutdir khawhnak ding ca le zalong tein Pathian kan biak khawhnak ding caah Pathian sinah bawm hal in, lung dong loin thlacam ko hna u sih. Kan ram, Kawlram caah, Khua dei caan a phan ve te ko lai. “Palm 30:5, Zan ah mittli tlaknak um hmanh seh law, Zing lei ah cun lawmhnak a ra than ve.” Credit : Hre Lian Kio