EAO Tlangcung Hriamtlai Phu Thazaang Le Cawlcanghnak Kong Hi Rel A Phu Taktak!

Dal Khatnak; Thazaang Hak Ramkhelnak!
===========
Kawl ralkap cu thazaang hak in rian an ttuan peng. Ralkap le sipuazi lei in tlangcung miphun pawl tei an i zuam. Tuchun ni tiang thazaang hak in an celh cuahmah rih ko. Nihin ah Kawl ralkap hi 400,000 hrawng a si lai tiah ruahdamh a si i EAO Ralkap hi 100,000 hrawng a si lai. Nationwide Ceasefire Coordination Team/Senior Delegation (NCCT/SD) chan ah, EAO nih kan hngalhpimi hmunhlum hriamtlai phu hi phu 21 kan si, phukhat cu an hrawh cang. Cu pin ah, Ramri Cawngh Ralkap/Border Guard Force (BGF) le Mipi Hriamtlai/People Militia an um rih. Global Firepower cazin (2020) ah, Kawl ralkap hi 35nak an si.

Kawl ralkap nih thazaang hak in ramkhelnak an tuah caah, federal phung le zauk phung kong bia kan khelnak ah, kan bargaining power hi kan thazaang cungah aa hngat. Ramdang (a bik in kan innpa) ttanpinak zong hi a biapi ngaingai. Cucaah, EAO kan thazaang kha kan van zoh ta lai. Cun, DASSK/NLD thazaang zong tlawmpal kan zoh lai.

UWSP/UWSA; Wa ram fing le tlang umtuning hi Chinram he a lo ngaingai. Zapi nih UWSP/UWSA kan ti nain ‘Wa Ram Cozah’ tiah an i ti i phunghram zong tha tein an ngei. Bao Youxiang kha cozah lei ah Ramhun (President), party lei ah Chungtuan Zik (Secretary-General), ralkap lei ah Ralkapbu Nawlngei Zik (Commander-in-Chief) a si. Wa ralkap hi 30,000 an um, Phuthen/Division (Kawl ralkap nih Phungan/ Brigade tiah au ulaw tiah an ti hna) pa 10 an ngei, Phuhram/Battalion pakhat ah 300 hrawng an si. Mipi ralkap 10,000 (hriamtling he) le a dang ralkap 10,000 an si.

Cucu, ralkap lawng an si rih Wa cozah lei an i tel rih lo. Ralkap inn le lo, hriam le nam zong an ti ttha bak ko. Hriam sernak sehzung an ngei. Raltuknak an ngeih ding a si ahcun, an mipi dihlak hi ralthawh khawh ding phun an si.
Wa ralkap nih an penmi ram hi 17,000 km2 a kau. Wa ram milu hi 600,000 an si i miphun le tribe 18 an um, zatuak 70% hi Wa miphun cu an si.

Pengkomh (District) pa 4, Peng (Township) pa 28 (khuate thong leng an si), le special city pa 2 an ngei. Pangkham khualipi ah milu 10,000+ an um. Atu hi khuapi ser dingin an i zuam cuahmah i cucu an hlawh a tling ahcun minung 50,000 hrawng a ummi khuapi pa 4/5 an ngei te ko lai.

Kawl ralkap gate in Wa ralkap gate van luh bak ahhin an lam hi nylon-tar lam a si colh i kan Ramkomh ah a tthacem a si lai. Mei hi anmah an hman pinah a hleimi kha an zuar rih. Tuluk holh le ca hi an rak hmang tuk ko nain atu hi Wa ca le holh kha biatak tein an cawn i an kemh chih len cang. Tuluk he chaw an letmi hi kumkhat ah USD nuai a thong in a si. Laphak le Rubber hi tam taktak an cin.

Vawlei tang chuak thil laknak sehzung tampi an ngei. Hotel le Casino pawl in tangka an hmuh ngai ve. An ram chung lawng si loin hmunhma kip ah chawkawlnak (sipuazi) an tuah. Atu ahcun, khuapi deuh lawng an tthangcho rih nain hi ti hin kum 20 an kal rih ahcun khuate zong an tthangcho dih lai. Taktak kan ti ahcun, vawlei nih theihpi mi independence Ram an si lo sawh le si ko, zeizong te hi ram pakhat bantuk an si cang ko.

PSC/NDAA; Mong La hi a fawinak in cun Wa bantuk an si ve ko. Ling Mingxia (Sai Lin) kha an hruaitu a si. An penmi hmunhma a bi deuh, 5,000 km2 dengmang, an milu a tlawm deuh, 100,000 hrawng an si. Miphun/tribe 13 an um nain Shan, Akha le Lwe hi a tamcem an si. Hmunhma pa 3 ah an tthen hna i khuate 400 leng an um.

EAO phu dang kan ngeih lomi a ngeihmi cu rili chuahnak, tilawng dinhnak a si. Chaklei (UWSP, PSC) kan unau pawl hi Tuluk pawng te ah an um nain Japan mawtaw deuh an cit ko. Ralkap hi 4,000-5,000 hrawng an rak ngeih nain Wa nih an hmunhma ah an rak luh hnawh hnu ah ralkap thar an lak tthan ve hna i 7,000-8,000 hrawng an si cang. Wa nih a nenh deuh hna ko. Chawkawlnak lei ah biatak te a kal vemi an si.

KIO/KIA; Kan unau KIO/KIA hi EAO lak ahcun a thawngcem pahnihnak an si. Zapi nih KIO/KIA kan ti nain KIC tiah an timi cozah an ngei ve. Gen. N’ban La hi cozah lei ah Hotu (Chairman), party lei ah Hotu, le ralkap lei ah Ralkapbu Nawlngei Zik cu a si. Ralkap 10,000+ an ngei, Phungan (Brigade) 10 an um. Mipi hriamtlai le a dangdang (hriamtling in) an ngei rih. KIC cozah lei rianttuantu hi 20,000+ an si. Ralkap inn le lo, hriam le nam an ttha ve.

Wa bantukin hmunhma a dang tein an pen khawh lo nain pengkip ahhin an um dih i an hmunhma cu a kau ngaingai. Kachin ram hi sui le lung mansung a chuak lo hmanh ah cinthlak le zuatkhalhnak in ttha tein aa cawm khawh dingmi, ram ttha a si. Zapi nih kan theihmi hi Laiza le Mai Ja Yang deuh an si nain an ralkap umnak le rian an ttuan khawhmi hmunhma hi Kachin ram pumpaluk ti khawh a si. Cu pin ah, Shan chaklei le Sagaing ramri lei tiang in an samh khawh. Laiza khua hi 5,000 + lawng an si nain an pawng ah IDP an tam ngai te. Mai Ja Yang cu sianghleiruun khua an ti.

EAO pawl lak ah College ttha tein (facility, faculty, tbk.) a ngei khomi hi anmah an si lai dah. College, Academy, Institute tbk. pa ruk, sarih an ngei. Ngunkhuai, lung, thing, casino, tbk. pawl hi an tangka luhnak cem cu a si ko. An ralkap le an chawva lawng si lo in, Kachin mipi, a bik in Kachin Baptist Convention (KBC) nih fek tein an dirpi hna. ULA/AA le PSLF/TNLA kha ralkap a tthawngmi ah an chuahter khawhmi hi an hlawhtlinnak nganpi pakhat a si. EAO dangdang pawl zong a bawmhchanh hna. Tuan deuh ahcun KNU sinah rak kal cio a si. 2008 hnu cun, KIO sin ah kal cio a si ti khawh a si. UNFC/FUA an rak kan hruai. FPNCC timi zong hi UWSP le KIO nih hruaimi an si.

Hmunhma ttha tein ngeih i ram pakhat cozah bantuk in aa ser kho mi cu UWSP le KIO an si ko. Kawl ralkap hi vawleicung cazin hmanh ah 35nak a ummi an si i UWSP le KIO kha an tuk khawh ko lai nain a fawi bak lo dingmi dirhmun ah an phan cang. UWSP hi PSC/NDAA, SSPP/SSA, PSLF/TNLA, MNTJP/MNDAA, ULA/AA pawl cung zongah nawl a ngei ngai hna, cun, Tuluk he zong pehtlaihnak ttha an ngei. Cucaah, UWSP le KIO cu Kawl ralkap he biaruahnak ah bargaining power a ngei cemmi an si.

Karen le Shan; Karen le Shan hi Kawl miphun khawh in cun milu tamcem le ram kaucem a ngeimi an si hna. Sihmanhsehlaw, a ruang a phunphun ruang ah hriamtlaih dohthlennak ah a tthawngcem an si ti lo. Nain, an ram le an milu ruangah a biapi ngaimi hriamtlaih dohthlen phu cu an si tho ko.

KNU/KNLA, DKBA, KNU/KNLA PC; KNU ralkap hi 5,000 hrawng an si. Phungan (Brigade) pasarih an ngei. Karen Ram, Mon Ram, Tanintaryi Ramthen le Bago Ramthen pawl ah hrambunh in an um. UWSP le KIO bang in local administration ttha tein an tuah kho, sihmanhsehlaw, chawva chambaunak ruangah duhning in cun an ti kho ve lo. DKBA le PC hi 1,500 le 3,000 karlak veve an si. Ralkap lei hruainak hi anmah tein an tawlrel dih ko nain, Karen miphun ramkhel kongkau ahcun KNU kha hrintu bu (mother organization) bantuk ah an chiah i KNU he an dirtti peng.

Karen BGF hi 3,000 le 5,000 karlak an um. Langhngan in KNU he an i kom lo nain KNU kha hrintu bu bantuk ah an ruah ve i pehtlaihnak cu an ngei ko. Phun dang kan chim ahcun, KNU hi an tthawng tuk ko nain, an thazaang an i tthen ruangah an tha dernak a si. Kum tampi chung Kawl he an i kahnak le hriamtlai dohthlen phu pawl an kan hruainak ruangah nihin ni tiang Kawl ralkap nih siseh, EAO pawl nih siseh upatnak kan pek hna.

Rampumhuap Kahngol Biahrennak (NCA) min kan thut kum 2015 in 2019 tiang KNU nih an rak kan hruai. KNU chung hruainak ah buaibainak tete an ngei ruangah 2019 thawk in atu tiang RCSS nih an kan hruai. Zapi hruainak (collective leadership) cu kan hmang ko nain bargaining power a ngei deuh mi nih hruai khi a si. A zei ram/bu paoh ah hruaitu hi a rak biapi ko. Hruaitu nih bu kha a tthanchoter khawh bantuk in, a tlakter khawh ve.

SSPP/SSA, RCSS/SSA; Shan hi 1947 Panglong Tonpumhnak ah siseh, 1960 State pawl Tonpumhnak ah siseh, ramleng phan (Exile) pawl cawlcanghnak ah siseh a kan hruaitu an si zungzal. Sihmanhsehlaw, an chungah tthennak a rak tam ve i an tthawng kho taktak ve lo. Myanmar+Mon+Arakan a changtu ahcun Shan hi a thangcho (civilized) deuh cu an si ko.

Karen, Karenni, Kachin, Chin pawl cu kan no deuh vak ko. SSPP/SSA ralkap hi 8,000 hrawng an si. Kawl ralkap nih an tuk len, an den len ko nain thazaang an van hrimh tthan le atu bantuk in an van tthawng tthan hi a si. Mahbel te, UWSP he an i naih deuh cang i a hlan bantuk in Shan mipi cungah an hip kho tuk ti lo. A bik in, PSLF/TNLA he an komhmi nih Shan mipi kha khua an ruahter ngai. RCSS/SSA zong hi thazaang an van hrimh tthan hnu ah a van tthawngmi a si. A bik in, NCA min an thut hnu ah an tthawng chinchin.

Thlanglei lawng si ti lo in Chaklei zongah hmunhma an lak khawh ngai cang. RCSS/SSA ralkap hi 10,000 leng an si, Phunngan (Brigade) 10 an um. RCSS hi ‘One Shan State’ kha fek tein a dirpimi an si i hriamtlai bufonh pawl zongah an tel theng lo. NCA biakhel lio zongah an tel lo, hmucuantu lawng an rak si. NCA min an thut hnu ahhin, ralkap thazaang lei siseh, mipi he pehtlaihnak siseh, cozah he pehtlaihnak siseh, ramkip he pehtlaihnak siseh, hmual ngei taktak in rian a ttuan kho mi bu an si. Atu ahcun NCA minthuttu EAO pawl a kan hruaitu an si cang!

NCA hi Burma Ramkomh Cozah (Kawl Ralkap telh in) le EAO pawl karlak ah kan tuahmi phungning biahrennak a si. UN, EU, China, India, Japan le Thailand nih theihpitu dirhmun in min an thut. Ram 30 leng i palai pawl hmai ah, Kawl Ramkomh mipi hmai ah biakamnak kan tuahmi a si. NCA rianttuannak ah EAO an kan hruaitu cu KNU le RCSS an si. Cucu bargaining power an ngeihcem ruangah a si ko.

Kawl ralkap he atu zong ah an i kappah lengmang ko, a fawi ve lo mi bu pahnih an si. KNU le RCSS nih NCA formal process in kan ngol ta an ti le, NCA rian vialte a ngol dih i informal process in kan rak kal. Nai lawngah, formal process kan thok tthan i Ramkomh Remdaih Tonpumhnak – Kumzabu 21nak Panglong cu kan tuah khawh. 2020 October, Chinland. Credit: Ram Kulh Cung